Шоқан Уалиханов Музейіне сапар

Қазіргі кезде Шоқан Уәлихановтың туберкулезден қайтыс болғаны туралы ресми ақпаратқа қарама-қайшы түрлі болжамдар айтылып жүр. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің отставкадағы полковнигі Болат Қыстаубаев «Шоқан Уәлихановтың құпиясы» атты кітабында Шоқанның ажалы аурудан емес, Ресей патшасы жансыздарынан келген деген жорамал айтады. Уәлихановты көре алмайтындар патша шенеуніктері арасында, қазақ ақсүйектері ортасында және оның бір-бірімен бақталас туыстары ішінде жетіліп артылатындықтан, оның көзін жою туралы тапсырманы орындаушылар табу да аса қиынға соқпаған болар еді.
Алматылық өлкетанушы Андрей Михайлов та Шоқан Уәлихановтың ажалына қатысты ресми дерекке күмәнмен қарайды. Оның болжамы бойынша, 1865 жылы Шоқан жаңа барлау тапсырмасын орындауға кіріспес бұрын оның қайтыс болғаны туралы жалған хабар таратылған.

Бірақ тарихшылардың көпшілігі Шоқан Уәлихановтың қазасы туралы ресми ақпаратты шынайы дерек деп санайды.
Шоқан Уәлиханов мемориалдық кешені сол жерге жақын орналасқан Жоңғар Алатауы жотасының атауымен «Алтын емел» деп аталады. Алматыдан бұл жерге келу үшін әуелі 180 километр жол жүріп Сарыөзек кентіне, сонан кейін оңтүстік-шығысқа қарай тағы 22 километр жүріп Шаңқанай ауылына жету керек.
Шаңқанайдағы Шоқан Уәлиханов музейі іргесінде бұрынғы колхоз қонақүйі орналасқан. Қараусыз ғимараттың тозығы жетіп, қабырғалары мен шатыры ғана қалған. Музей меңгерушісінің айтуынша, қонақүйді қайта қалпына келтіріп, ол жерде академиктер мен профессорлардың жанға тыныш, беймарал жағдайда жұмыс істеуіне қолайлы, жайлы жатын орындары бар ғылыми-зерттеу орталығын ашу туралы ұсыныстар да айтылған.
Музейге кіреберісте белгілі қазақ мүсіншісі Хәкімжан Наурызбаев граниттен қашап жасаған Шоқан Уәлихановтың мүсіні тұр. Оның артындағы қабырғаға ғалымның әйгілі саяхатының сызбасы көрсетілген қолдан жасалған үлкен гобелен ілінген.
Музей іргесіндегі төбеде мүсінші Иулиан Рукавишников пен сәулетші Николай Миловидов жасаған Шоқан Уәлихановтың ескерткіші тұр. Ресейлік екеудің қолынан шыққан ескерткіш бұл жерге музейден бұрын орнатылған. Ескерткішке дейін баспалдақпен көтерілуге болады, бірақ ол үшін әуелі жасанды тоған үстінен салынған көпірмен өту қажет.
Шоқан Уәлихановтың зираты музейден екі километрдей жерде орналасқан. Тарихшылар деректері бойынша, Шоқан өмірінің соңғы жылдарын осы аймаққа белгілі аға сұлтан Тезек төренің ауылында өткізген және оның жақын туысы (кейбіреулер тіпті қызы деп атайды) Айсараға үйленген. Әуелі Тезек төре зиратты саман кірпіштен салдыртқан. Маңдайшасына тақтайша орнатып, оған «Орта Жүздің әйгілі ханы, Шыңғысханның ұрпағы Абылайханұлы – Уәли, Уәлидің ұлы – Шыңғыс, Шыңғыстың ұлы – Шоқан» деп жазғызып, соңына араб тілінде Құран аяттарынан үзінділер келтірген. Арада төрт жыл өткенде зиратты күйдірілген кірпіштен қайта көтеріп, айналасына саманнан қоршау тұрғызған. Фотода: Шоқан зиратының бастапқы түрін қағаз бетіне түсірген досы, орыс саяхатшысы және зерттеуші Григорий Потанин салған суреттің «Алтын емел» мемориалдық музей кешеніндегі көшірмесі.
Музей экспонаттары арасында Уәлихановтар отбасының жеке заттары да бар. Мысалы, мұнда мыстан жасалған ыдыс, бұрыш ұнтақтағыш, шай қасық сақтаулы.